रामटेकमध्ये रावण दहन नव्हे, तर रावणवधाची अनोखी परंपरा!
रामटेक : देशभरात विजयादशमीच्या दिवशी रावण दहनाची परंपरा पाहायला मिळते. मात्र, नागपूर जिल्ह्यातील रामटेक येथे दसऱ्याच्या दिवशी रावण दहनाऐवजी रावणवधाची अनोखी आणि ऐतिहासिक परंपरा आजही जपली जाते. भोसलेकालीन वारशाशी जोडलेल्या या परंपरेमुळे रामटेकच्या दसरा उत्सवाला धार्मिक, ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व प्राप्त झाले आहे.
रामटेक ही प्रभू श्रीरामचंद्रांच्या पदस्पर्शाने पावन झालेली ऐतिहासिक आणि धार्मिक भूमी म्हणून ओळखली जाते. येथे दसऱ्याच्या निमित्ताने रावणाच्या मूर्तीचा वध करण्याची परंपरा प्राचीन काळापासून चालत आल्याचे सांगितले जाते. काळाच्या ओघातही या परंपरेचे महत्त्व कायम असून, रामटेककर आजही श्रद्धा आणि उत्साहाने हा सोहळा साजरा करतात.
रावणासह शूर्पणखेच्या मूर्तीचाही वध
रामटेकमध्ये विजयादशमीच्या निमित्ताने रावणाची भव्य मूर्ती तयार केली जाते. त्याचबरोबर रावणाची बहीण शूर्पणखा हिचीही मातीची मूर्ती बनवली जाते. दसऱ्याच्या दिवशी रामटेक गडमंदिर परिसरात भाविकांच्या उपस्थितीत या दोन्ही मूर्तींचा पारंपरिक पद्धतीने वध केला जातो. या विधीसाठी निशाण आणि शस्त्रांचा वापर केला जातो.
देशातील अनेक भागांत रावणाच्या पुतळ्याचे दहन केले जाते; मात्र रामटेकमध्ये रावणवधाची स्वतंत्र परंपरा पाहायला मिळते. हा धार्मिक विधी रामटेकच्या ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक वारशाचे प्रतीक मानला जातो.
रावणवधानंतर मूर्तीची माती घरी नेण्याची परंपरा
रामटेकच्या दसरा उत्सवातील आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे रावणवधानंतर मूर्तीची माती भाविक घरी घेऊन जातात. या मातीची विधिवत पूजा केली जाते. पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेल्या या श्रद्धापूर्ण प्रथेमुळे रामटेकच्या दसरा उत्सवाला वेगळी ओळख मिळाली आहे.
भोसलेकालीन वारशाचे आजही जतन
भोसलेकालीन परंपरेशी जोडलेला हा उत्सव म्हणजे इतिहास, श्रद्धा आणि संस्कृती यांचा अनोखा संगम आहे. बदलत्या काळातही रामटेकमधील नागरिकांनी आपल्या पूर्वजांकडून मिळालेला हा सांस्कृतिक वारसा जपला आहे. परंपरेचे सातत्य राखत ती पुढील पिढीपर्यंत पोहोचवण्याचे कार्य रामटेककरांकडून केले जात आहे.
रावण दहनाऐवजी रावणवधाची परंपरा जपणारा रामटेकचा दसरा उत्सव महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक वैविध्यात महत्त्वाचे स्थान राखतो.
रामटेक, प्रतिनिधी अजय मेहरकुळे
