नागपूर – माणूस जन्माला येतो तेव्हा त्याच्याकडे कोणताही मुखवटा नसतो. तो हसतो तेव्हा मनापासून हसतो आणि रडतो तेव्हा मनापासून रडतो. मात्र जसजसे वय वाढते, तसतसे समाजाच्या अपेक्षा, प्रतिष्ठा, स्पर्धा, स्वार्थ आणि परिस्थिती त्याच्या चेहऱ्यावर वेगवेगळे मुखवटे चढवत जातात. अखेर या मुखवट्यांच्या गर्दीत माणसाचा खरा चेहराच कुठेतरी हरवून जातो.
याच मानवी वास्तवाचा अत्यंत संवेदनशील आणि अंतर्मुख करणारा वेध नागपूर शहर पोलीस मुख्यालयाचे पोलीस उपायुक्त राहुल माकणीकर यांच्या लेखणीतून घेतला आहे. कायदा-सुव्यवस्थेची जबाबदारी सांभाळतानाच साहित्य आणि चिंतनशील लेखनाची आवड जोपासणाऱ्या माकणीकर यांच्या ‘मुखवटे घालून अवघडले जगणे आणि हरवलेले खरे चेहरे’ या लेखनातून आजच्या सामाजिक जीवनातील अनेक विरोधाभास प्रभावीपणे समोर येतात.
Gold Rate
Sept 17,2026 - Time 10.30Hrs
चेहरा आपला; पण भाव दुसऱ्यांनी ठरवलेले!
आजच्या समाजात प्रत्येक व्यक्तीसमोर एक वेगळा चेहरा घेऊन जगण्याची वेळ येते. कुणी प्रतिष्ठेचा मुखवटा घालतो, कुणी अहंकाराचा, कुणी श्रीमंतीचा, तर कुणी विद्वत्तेचा. काही जण कायम आनंदी असल्याचे दाखवतात; मात्र त्यांच्या मनात किती वेदना दडलेल्या आहेत, याची कल्पनाही आसपासच्या व्यक्तींना नसते.
माकणीकर यांच्या चिंतनातून याच वास्तवाला शब्द मिळतात—
“चेहरा आपला असतो, पण भाव दुसऱ्यांनी ठरवलेले असतात; आयुष्य आपले असते, पण भूमिका मात्र समाजाने दिलेल्या असतात.”
ही भावना केवळ साहित्यिक अभिव्यक्ती राहत नाही, तर प्रत्येकाला स्वतःच्या आयुष्याकडे पुन्हा एकदा पाहायला भाग पाडते.
हसऱ्या चेहऱ्यामागे दडलेले अश्रू
समाजात अनेकदा चेहऱ्यावर हसू असते; मात्र मनात वेदना असतात. ओठांवर कौतुकाचे शब्द असतात; पण मनात असूया असते. काही नाती प्रेमाची वाटतात; परंतु त्यामागे स्वार्थ दडलेला असतो.
या विरोधाभासामुळे माणूस स्वतःच्या भावनांपासूनच दूर जातो. लोकांना काय वाटेल, समाज काय म्हणेल, आपली प्रतिमा कशी दिसेल, याचा विचार करताना ‘मी खरोखर कोण आहे?’ हा मूलभूत प्रश्नच मागे पडतो.
आरशासमोर उभा राहिल्यावर एक प्रश्न…
माकणीकर यांच्या चिंतनातील सर्वात अंतर्मुख करणारा प्रश्न म्हणजे—
“हा चेहरा माझा आहे का, की जगाला दाखवण्यासाठी मी घडवलेला चेहरा आहे?”
हा प्रश्न प्रत्येकाने स्वतःला विचारण्यासारखा आहे.
कारण जगासमोर निर्माण केलेली प्रतिमा आणि मनाच्या आत दडलेला खरा चेहरा यांच्यामध्ये अनेकदा मोठे अंतर असते. मुखवटा माणसाला समाजात स्वीकार मिळवून देऊ शकतो; पण स्वतःपासून स्वतःला लपवू शकत नाही.
अपयश लपवण्यापेक्षा ते स्वीकारणे महत्त्वाचे
खरे जगणे म्हणजे केवळ यशाची कहाणी सांगणे नव्हे. चुकांना सामोरे जाणे, अपयश स्वीकारणे, दुःख व्यक्त करणे, अश्रूंना वाट करून देणे आणि आनंदही मनापासून जगणे, यालाच खऱ्या अर्थाने जीवन म्हणता येईल.
मुखवटा सुंदर असू शकतो; पण तो आपला असेलच असे नाही. खरा चेहरा कदाचित अपूर्ण असेल, पण तो खोटा नसतो.
याच विचारातून माकणीकर यांच्या लेखनाचा गाभा पुढे येतो—जगाला जिंकण्यासाठी मुखवटा उपयोगी पडू शकतो; मात्र स्वतःला जिंकण्यासाठी स्वतःचा खरा चेहरा स्वीकारावा लागतो.
जिथे अभिनय संपतो, तिथे खरी मैत्री सुरू होते
मानवी नात्यांमध्ये विश्वासाचे स्थान किती महत्त्वाचे आहे, याचाही सुंदर वेध या चिंतनातून घेतला आहे.
प्रत्येकासमोर मन मोकळे करता येत नाही. मात्र ज्या व्यक्तीसमोर आपले अपयश सांगताना संकोच वाटत नाही, दुःख व्यक्त करताना भीती वाटत नाही आणि चूक कबूल करताना अहंकार आड येत नाही, ते नाते खऱ्या अर्थाने आपले असते.
माकणीकर यांच्या भावविश्वातील या ओळी त्याच भावनेला अधोरेखित करतात—
“मुखवटा ठेवला जगासाठी,
चेहरा ठेवला आरशासाठी;
मन मात्र जपले एका मित्रासाठी,
ज्याने मला स्वीकारले—
मी जसा आहे तसाच, कोणत्याही मुखवट्याविना!”
संत ज्ञानेश्वरांच्या विचारांचीही आठवण
या चिंतनातून संत ज्ञानेश्वरांच्या पसायदानातील—
“भूतां परस्परे पडो । मैत्र जीवांचे”
या विचाराचीही आठवण होते.
माणसामाणसांमध्ये विश्वास, मैत्री आणि आपलेपणा निर्माण झाला, तर अनेक सामाजिक मुखवटे आपोआप गळून पडू शकतात. संशयाच्या जागी विश्वास, द्वेषाच्या जागी प्रेम आणि स्वार्थाच्या जागी सहकार्य आले, तर समाज अधिक संवेदनशील आणि माणुसकीपूर्ण होऊ शकतो.
पोलीस अधिकारी म्हणून अनुभव; लेखक म्हणून अंतर्मुख दृष्टी
राहुल माकणीकर यांची सार्वजनिक ओळख पोलीस अधिकारी म्हणून आहे. मात्र प्रशासकीय जबाबदाऱ्या पार पाडताना समाजातील विविध स्तरांतील माणसे, त्यांचे संघर्ष, समस्या, नातेसंबंध आणि मानवी स्वभावातील विविध पैलू त्यांना जवळून अनुभवायला मिळतात.
या अनुभवांना जेव्हा संवेदनशील लेखणीची जोड मिळते, तेव्हा त्यातून केवळ साहित्य निर्माण होत नाही; तर समाजाचे आणि स्वतःचेही आत्मपरीक्षण घडते.
माकणीकर यांच्या या चिंतनाची हीच वेगळी बाजू आहे.
स्वतःला स्वीकारणे हाच खऱ्या जगण्याचा मार्ग
या संपूर्ण चिंतनाचा केंद्रबिंदू एकच—स्वतःचा स्वीकार.
जगाला आपण कोण आहोत हे सिद्ध करण्याच्या प्रयत्नात अनेकदा आपण स्वतःलाच विसरतो. प्रतिष्ठा, दिखावा, स्पर्धा आणि अपेक्षांच्या ओझ्याखाली आपला खरा चेहरा झाकला जातो.
मात्र स्वतःसमोर प्रामाणिक राहणे, आपल्या कमतरता स्वीकारणे, भावनांना मान्यता देणे आणि विश्वासाच्या नात्यांमध्ये कोणताही अभिनय न करता जगणे, यातच खऱ्या आयुष्याचे समाधान दडले आहे.
“मुखवटा घालून जगाल तर जग तुम्हाला ओळखेल;
पण चेहरा घेऊन जगाल तर तुम्ही स्वतःला ओळखाल.”
माकणीकर यांच्या चिंतनाचा हा आशय वाचकाला थांबवतो, विचार करायला भाग पाडतो आणि स्वतःच्या अंतरंगात डोकावण्यास प्रवृत्त करतो.
शेवटी एक प्रश्न मात्र प्रत्येकाच्या मनात राहतो—
“आपण जगाला दाखवत असलेला चेहरा खरा आहे, की आपणही नकळत एखादा मुखवटा घालून जगत आहोत?”
– रावीकांत कांबळे
