नागपूर : “शहरातील झाडतोड आणि वाढते काँक्रीटीकरण यामुळे पर्यावरणाचा समतोल बिघडला असून, त्याचा थेट परिणाम वाढत्या उष्णतेवर होत आहे,” असे मत पर्यावरण अभ्यासक जे. एस. पांडे यांनी ‘नागपूर टुडे’शी संवाद साधताना व्यक्त केले. उन्हाळ्याची तीव्रता वाढत असताना नागपूर शहर अक्षरशः काँक्रीटच्या भट्टीत रूपांतरित होत असल्याचे चित्र समोर येत आहे.
नागपूर टुडेच्या अहवालानुसार शहरातील अनेक भाग ‘हीट वेव्ह’च्या दृष्टीने धोकादायक झोन म्हणून समोर येत आहेत. दाट बांधकाम, झाडांची मोठ्या प्रमाणावर झालेली तोड आणि अरुंद रस्ते यामुळे उष्णता अडकून राहते. परिणामी ‘उष्णता बेट’ निर्माण होत असून, दिवसासोबतच रात्रीही तापमानात घट जाणवत नाही.
शहरातील नैसर्गिक थंडावा देणारी साधने जवळपास नामशेष झाली आहेत. तलाव आणि पाणवठे अतिक्रमणामुळे नाहीसे झाले आहेत, तर मोकळ्या जागा काँक्रीटच्या इमारतींनी व्यापल्या आहेत. त्यामुळे परिसर दिवसभर उष्णता साठवून ठेवतो आणि रात्रीही दिलासा मिळत नाही.
याचा सर्वाधिक फटका झोपडपट्ट्या आणि दाट लोकवस्ती असलेल्या भागांना बसत आहे. कमी वायुवीजन आणि शीतकरणाच्या मर्यादित सुविधांमुळे येथील नागरिकांना उष्णतेचा गंभीर धोका निर्माण झाला आहे. तापमान वाढत असताना उष्णताजन्य आजारांचा धोका देखील वाढतो आहे.
यातच वारंवार होणाऱ्या वीज खंडितीमुळे परिस्थिती अधिक बिकट होते. पंखे, कूलर किंवा वातानुकूलन यंत्रणा असूनही विजेअभावी त्यांचा उपयोग होत नाही, त्यामुळे नागरिकांना प्रचंड उकाड्याचा सामना करावा लागतो.
पर्यावरणातील जैव-भौगोलिक रासायनिक चक्र विस्कळीत झाल्याने उष्णता नियंत्रित करणारी नैसर्गिक प्रणाली कमकुवत झाली आहे, असेही पांडे यांनी स्पष्ट केले. शहरांमध्ये ग्रामीण भागाच्या तुलनेत अधिक तापमान जाणवण्यामागे ‘उष्णता बेट’ परिणाम कारणीभूत ठरत आहे.
वाहनांचे धूर, एअर कंडिशनरमधून बाहेर पडणारी गरम हवा, औद्योगिक क्रिया आणि स्वयंपाकघरातून निर्माण होणारी उष्णता यामुळे तापमानात अधिक भर पडत आहे.
शहरी विकासाच्या नावाखाली हरित क्षेत्र, शेती आणि पाणीस्रोत गमावल्याची किंमत आता नागपूरकरांना चुकवावी लागत आहे. तज्ज्ञांच्या मते, तातडीने हरित क्षेत्र वाढवणे, जलस्रोतांचे संवर्धन आणि शाश्वत विकासावर भर देणे अत्यावश्यक आहे. अन्यथा, येणाऱ्या काळात नागपूरमधील उष्णतेचे ‘हॉटस्पॉट’ आणखी विस्तारू शकतात आणि दैनंदिन जीवन अधिकच कठीण होऊ शकते.
