नागपूर : 20 व्या शतकाच्या पूर्वार्धात भारताच्या स्वातंत्र्याच्या शोधाला वेग आला. याचदम्यान नागपूर हे सामाजिक आणि राजकीय बदलाचे एक महत्त्वाचे केंद्र म्हणून उदयास आले. स्वातंत्र्य चळवळीच्या अग्रभागी थेट सहभाग नसताना, 1925 मध्ये नागपुरात राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ (RSS) च्या स्थापनेमुळे भारताच्या नागरिकांमध्ये राष्ट्रीयत्व आणि सांस्कृतिक ओळख निर्माण होण्यास महत्त्वपूर्ण प्रभाव पडला. आरएसएस जरी सामाजिक-सांस्कृतिक संघटना असली तरी, ब्रिटीश वसाहतवादी राजवटीविरूद्धच्या संघर्षाच्या एकूण वातावरणात योगदान देण्यात अप्रत्यक्ष परंतु लक्षणीय भूमिका बजावली.
राष्ट्रीय मूल्य जोपासणे-
राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाची स्थापना डॉ. केशव बळीराम हेडगेवार यांनी केली. संघाचा मुख्य उद्देश म्हणजे तरुण वर्गात स्वयंशिस्त, स्वावलंबन आणि समाजसेवेची मूल्ये निर्माण करण्याचा होता.देशाच्या प्रगतीसाठी सशक्त आणि एकसंध समाजाचा विकास महत्त्वाचा आहे, असा संघटनेचा विश्वास होता. त्याचे प्राथमिक लक्ष चारित्र्यनिर्मिती आणि सामाजिक सुधारणेवर असताना, RSS ने राष्ट्रीय अभिमान आणि एकात्मतेची खोल भावना निर्माण करण्यासाठी देखील कार्य केले, जे स्वातंत्र्य चळवळीच्या भावनेशी संरेखित होते.
स्वातंत्र्य लढ्यात अप्रत्यक्ष योगदान –
RSS प्रत्यक्ष राजकीय कार्यात गुंतले नसले तरी, निःस्वार्थ सेवेवर आणि समाजाच्या सुधारणेवर भर दिल्याने भारतीय जनतेमध्येएकतेची भावना निर्माण झाली. संस्थेच्या स्वयंसेवकांनी नैसर्गिक आपत्ती आणि सांप्रदायिक संघर्षांदरम्यान मदत कार्यात सक्रियपणे भाग घेतला.तसेच चांगल्यासाठी एकत्र काम करण्याचे महत्त्व दर्शवले. हे सहकार्य आणि सामूहिक कल्याणाचे मूल्य स्वातंत्र्य चळवळीतील नेत्यांनी कायम ठेवलेल्या मूल्यांसारखे होते.
सांस्कृतिक ओळख आणि प्रतिकार –
भारतीयांमध्ये सांस्कृतिक जागरुकता आणि अभिमान वाढविण्यात आरएसएसची भूमिका होती. विविध सांस्कृतिक कार्यक्रम, शाखा (स्थानिक मेळावे) आणि उत्सवांद्वारे, संस्थेने लोकांना त्यांच्या सांस्कृतिक मुळांशी पुन्हा जोडण्यासाठी प्रोत्साहित केले. सांस्कृतिक अस्मितेचे मजबुतीकरण वसाहतवादाच्या मानसिक प्रभावाचा प्रतिकार करण्यासाठी आणि आत्म-मूल्याची नवीन भावना निर्माण करण्यासाठी आवश्यक होते. सांस्कृतिक अभिमान वाढवून, RSS ने अप्रत्यक्षपणे ब्रिटिश सांस्कृतिक वर्चस्व विरुद्ध प्रतिकार करण्यास हातभार लावला.
नेतृत्व विकास –
RSS ने आपल्या सदस्यांमध्ये नेतृत्वगुण जोपासण्यावर खूप भर दिला. नेतृत्व विकासावरील या भराने व्यक्तींची एक पिढी तयार करण्यात महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली. जी नंतर स्वातंत्र्य चळवळीच्या विविध पैलूंमध्ये सक्रिय सहभागी होतील. नानाजी देशमुख आणि बाळासाहेब देवरस यांसारख्या अनेक माजी RSS सदस्यांनी देशाच्या राजकीय आणि सामाजिक परिदृश्यात महत्त्वपूर्ण योगदान दिले.
राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाची नागपुरात स्थापना हा भारताच्या सामाजिक-सांस्कृतिक परिदृश्यातील एक महत्त्वाचा क्षण होता. स्वातंत्र्य चळवळीच्या राजकीय संघर्षांमध्ये प्रत्यक्ष सहभागी नसताना, राष्ट्रीयत्व, सांस्कृतिक अभिमान आणि सामाजिक जबाबदारी जोपासण्यासाठी आरएसएसच्या प्रयत्नांमुळे एकता आणि लवचिकतेचे वातावरण निर्माण झाले. अनेक पिढ्यांना एका सामान्य कारणासाठी एकत्र येण्यासाठी प्रेरणा देऊन, संस्थेने अप्रत्यक्षपणे देशाच्या स्वातंत्र्याच्या दिशेने वाटचाल घडवण्यात भूमिका बजावली. पूर्वतयारीत, सांस्कृतिक जतन, समाजसेवा आणि राष्ट्रीय एकात्मतेचे मूर्त स्वरूप म्हणून RSS ला चालना देण्यात नागपूरची भूमिका भारताच्या स्वातंत्र्य लढ्यात शहराचे महत्त्वपूर्ण योगदान अधोरेखित करते.
