मुंबई : महाराष्ट्राच्या ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक समृद्धतेला जागतिक मान्यता मिळाली आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या शौर्यगाथेचे प्रतीक असलेले १२ दुर्ग आता युनेस्कोच्या जागतिक वारसा यादीत स्थान पटकावून गाजले आहेत. या निर्णयामुळे राज्यात आणि देशभरात शिवप्रेमींमध्ये प्रचंड आनंदाचे वातावरण आहे.
मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी या ऐतिहासिक घडामोडीची माहिती ट्विटरवरून दिली. त्यांनी राज्यातील जनतेचे अभिनंदन करत सांगितले की, “हे फक्त महाराष्ट्राचे नव्हे, तर देशाचेही मोठे यश आहे. शिवरायांनी उभारलेले हे दुर्ग आज जागतिक महत्त्व प्राप्त करत आहेत, ही गोष्ट अत्यंत अभिमानास्पद आहे.
युनेस्कोने गौरवलेले हे १२ दुर्ग कोणते?
ज्यांना जागतिक वारशाचा दर्जा मिळाला आहे, अशा दुर्गांची यादी पुढीलप्रमाणे आहे:
रायगड – स्वराज्याची राजधानी आणि शिवराज्याभिषेकाचे स्थान
राजगड – शिवरायांचा आरंभिक निवास
प्रतापगड – अफझलखानाचा पराभव येथेच घडला
पन्हाळा – किल्ल्यांमधील महत्त्वाचा सैंधवदुर्ग
शिवनेरी – छत्रपती शिवाजी महाराजांचा जन्मस्थान
लोहगड – पश्चिम घाटातले बळकट रक्षण
साल्हेर – सर्वात उंच किल्ला, उत्तर साखळीतील दुर्ग
सिंधुदुर्ग – समुद्रात वसलेला अभेद्य जलदुर्ग
विजयदुर्ग – कोकण किनारपट्टीवरची सामरिक भूमिका
सुवर्णदुर्ग – नौदलाच्या दृष्टीने मोलाचा गड
खांदेरी – अरबी समुद्रातील संरक्षण किल्ला
जिंजी (तामिळनाडू) – दक्षिणेतल्या शिवछायेचा पुरावा
मराठा स्थापत्याला जागतिक गौरव-
या किल्ल्यांना युनेस्कोच्या यादीत सामावून घेण्यामागील मुख्य कारण म्हणजे त्यातील ‘माची स्थापत्य’ – जी मराठ्यांच्या सामरिक कौशल्याची साक्ष आहे. गडाच्या संरचनेतील अद्वितीय गुप्त मार्ग, माच्या, बुरुज आणि तटबंदी यामुळे हे किल्ले शत्रूंसाठी भेदण्यात अशक्य बनले होते. हे स्थापत्य जगातील कुठल्याही अन्य दुर्गसंरचनेत दिसून येत नाही, हीच त्याची वैशिष्ट्यपूर्णता ठरली.
यशामागे सामूहिक प्रयत्न-
या गौरवाच्या प्रवासामागे अनेकांची अढळ भूमिका राहिली आहे. मुख्यमंत्री फडणवीस यांनी सांगितले की, पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांचा पाठींबा, केंद्र सरकारचे सहकार्य, भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण विभाग, आणि महाराष्ट्र शासनातील अधिकाऱ्यांनी केलेले प्रयत्न यामुळे हे यश शक्य झाले.
मंत्री आशिष शेलार यांनी युनेस्कोच्या महासंचालकांची भेट घेत, सादरीकरण करून या प्रस्तावासाठी भक्कम पाठबळ मिळवले. अपर मुख्य सचिव विकास खारगे, भारताचे युनेस्कोमधील राजदूत विशाल शर्मा आणि पुरातत्त्व संचालनालयाचे हेमंत दळवी यांनीही अत्यंत महत्त्वपूर्ण जबाबदाऱ्या पार पाडल्या.
मराठा वैभवाला जागतिक ओळख-
या किल्ल्यांचा युनेस्कोच्या यादीत समावेश होणे म्हणजे महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि सैनिकी परंपरेचा जागतिक स्वीकार होय. यामुळे या किल्ल्यांबाबत अधिक संशोधन, पर्यटन आणि जागतिक स्तरावर चर्चा वाढणार असून, मराठा इतिहासाचं महत्त्व अधिक व्यापकपणे अधोरेखित होणार आहे.
