नागपूर : विकासाच्या वेगात गुन्हेगारीची सावली? देशातील सर्वात वेगाने विकसित होणाऱ्या शहरांमध्ये आज नागपूरची गणना केली जाते.मेट्रो, समृद्धी महामार्ग, मिहान प्रकल्प, शैक्षणिक संस्था आणि आधुनिक पायाभूत सुविधांमुळे शहराने देशाच्या विकास नकाशावर स्वतःची ठळक ओळख निर्माण केली आहे.
एकेकाळी शांत, सुबक आणि संत्रानगरी म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या नागपूरकडे आज उद्योग, शिक्षण आणि रोजगाराच्या नव्या आशेने हजारो युवक येत आहेत.मात्र या विकासाच्या वेगासोबतच शहरासमोर एक गंभीर प्रश्न उभा राहताना दिसत आहे. वाढती गुन्हेगारी.
अलीकडे समोर आलेल्या NCRB अर्थात राष्ट्रीय गुन्हे नोंदवही ब्युरोच्या अहवालानंतर नागपूरमधील गुन्हेगारी पुन्हा चर्चेच्या केंद्रस्थानी आली.
हत्या, गंभीर मारामाऱ्या, युवकांमधील वाढती हिंसक प्रवृत्ती, ड्रग्सचे जाळे आणि सोशल मीडियातून वाढणारी आक्रमक मानसिकता… या सगळ्यामुळे शहराच्या सामाजिक बदलांवर प्रश्नचिन्ह निर्माण होत आहे. यावर ‘नागपूर टुडे’ ने प्रकाश टाकला.
मात्र प्रश्न फक्त इतकाच नाही की नागपुरात गुन्हे वाढत आहेत का…
तर खरा प्रश्न असा आहे की शहराची सामाजिक रचना नेमकी कुठे बदलत चालली आहे?
बेरोजगारी आणि वाढती अस्वस्थता-
शहर वेगाने वाढत असताना रोजगाराच्या अपेक्षाही प्रचंड वाढल्या आहेत.विदर्भासह राज्याच्या विविध भागांतून अनेक युवक शिक्षण आणि नोकरीच्या शोधात नागपुरात दाखल होतात. पण शिक्षण पूर्ण झाल्यानंतरही अपेक्षित रोजगार मिळत नाही. काहींना अल्प पगाराच्या कामांवर समाधान मानावे लागते, तर काही युवक पूर्णपणे बेरोजगार राहतात.समाजशास्त्रज्ञांच्या मते, हीच अस्वस्थता अनेकदा चुकीच्या मार्गाला कारणीभूत ठरते.
रिकामा वेळ, चुकीची संगत, आर्थिक ताण आणि भविष्याबद्दलची असुरक्षितता यामुळे काही युवक हिंसक किंवा बेकायदेशीर मार्ग स्वीकारताना दिसतात.लहानसहान कारणांवरून हल्ले, टोळ्या तयार होणे, परिसरात दादागिरी करणे आणि शस्त्रांचे प्रदर्शन करणे या घटना आता अधिक उघडपणे समोर येऊ लागल्या आहेत.
ड्रग्सचे वाढते जाळे-
नागपुरात अलिकडच्या काळात अमली पदार्थांच्या प्रकरणांमध्ये वाढ होत असल्याचे चित्र दिसत आहे.एमडी, गांजा, नशेच्या गोळ्या आणि इतर पदार्थ युवकांपर्यंत सहज पोहोचत असल्याची चिंता व्यक्त केली जात आहे.तज्ज्ञांच्या मते, नशा ही फक्त आरोग्याची समस्या नसते; ती अनेकदा गुन्हेगारीचे प्रवेशद्वार ठरते.व्यसनाची सवय लागल्यानंतर पैशांची गरज वाढते आणि त्यातून चोरी, लुटमार, मारामाऱ्या आणि इतर गंभीर गुन्ह्यांकडे काही युवक वळतात.
यामुळे शहरातील सामाजिक सुरक्षिततेवर मोठा परिणाम होत असल्याचे गुन्हे अभ्यासकांचे मत आहे.
सोशल मीडिया : प्रसिद्धी की प्रवृत्ती?
काही वर्षांपूर्वी भांडणे आणि वाद हे परिसरापुरते मर्यादित असायचे.आज परिस्थिती बदलली आहे. अनेक तरुण सोशल मीडियावर स्वतःची “दबंग” प्रतिमा तयार करण्यासाठी रील्स, व्हिडीओ आणिशस्त्रांसोबतचे फोटो पोस्ट करताना दिसतात.गँगस्टर संस्कृती, आक्रमक भाषा आणि हिंसक वर्तन काही युवकांसाठी प्रतिष्ठेचे प्रतीक बनताना दिसत आहे.
“व्हायरल होणे” हीच नवीन ओळख ठरत असल्याची चिंता मानसशास्त्रज्ञ व्यक्त करतात.सोशल मीडियावर मिळणारे लाईक्स, फॉलोअर्स आणि प्रसिद्धीची भूक अनेकदा वास्तवापासून दूर नेते.
यातून आक्रमकता आणि चुकीच्या गोष्टींचे आकर्षण वाढत असल्याचे तज्ज्ञ सांगतात.संस्कार, संवाद आणि बदलती कुटुंब व्यवस्था-
अनेक सामाजिक कार्यकर्त्यांच्या मते, वाढत्या गुन्हेगारीमागे बदलती कुटुंब व्यवस्था हेही एक मोठे कारण आहे.पालक आणि मुलांमधील संवाद कमी होत चालला आहे. मोबाईल आणि इंटरनेटने मुलांचे जग पूर्णपणे बदलले आहे.
काय योग्य आणि काय अयोग्य यामधील सीमारेषा धूसर होत असल्याची चिंता व्यक्त केली जात आहे.विशेष म्हणजे अल्पवयीन मुलांमध्ये वाढणारी आक्रमकता समाजासाठी गंभीर इशारा मानली जात आहे.पण नागपूर खरंच इतकं धोकादायक आहे का? या चर्चेचा दुसरा महत्त्वाचा पैलूही आहे.NCRB चे आकडे हे नोंदवलेल्या गुन्ह्यांवर आधारित असतात. म्हणजे ज्या शहरात अधिक FIR दाखल होतात, तिथे गुन्ह्यांचे प्रमाण अधिक दिसते.कायदेतज्ज्ञांच्या मते, नागपुरात नागरिक आता तक्रार करण्यास मागे हटत नाहीत.
महिला, युवक आणि सर्वसामान्य लोक पोलिसांकडे अधिक विश्वासाने जात आहेत. ऑनलाइन तक्रार व्यवस्था, डिजिटल सुविधा आणि पोलिसांची तत्परता यामुळे गुन्हे नोंदवण्याचे प्रमाण वाढले आहे.देशातील अनेक भागांमध्ये अजूनही गुन्हे दडपले जातात किंवा तक्रारी दाखल होत नाहीत.त्यामुळे केवळ आकड्यांच्या आधारावर एखाद्या शहराला “क्राईम कॅपिटल” म्हणणे योग्य ठरेल का, हा देखील विचार करण्याचा मुद्दा आहे.
फक्त पोलिसिंग पुरेसे नाही-
नागपूर पोलिसांकडून CCTV नेटवर्क, सायबर मॉनिटरिंग, तातडीची कारवाई आणि गस्त वाढवण्यासारखे अनेक उपाय केले जात आहेत.
मात्र तज्ज्ञांच्या मते, केवळ पोलिसिंगने हा प्रश्न पूर्णपणे सुटणार नाही.रोजगार निर्मिती, युवकांना योग्य दिशा, क्रीडा आणि सांस्कृतिक उपक्रम, समुपदेशन, शिक्षण आणि कुटुंबातील संवाद यावरही तितकाच भर देण्याची गरज आहे.
कारण गुन्हेगारी ही केवळ कायद्याची समस्या नसते…
ती समाजाच्या मानसिकतेचे प्रतिबिंब असते.शहराची खरी ओळख कोणती?नागपूरमधील वाढते गुन्हेगारीचे आकडे चिंता वाढवणारे नक्कीच आहेत.मात्र कोणत्याही शहराची ओळख फक्त गुन्ह्यांच्या आकड्यांनी होत नाही.
खरा प्रश्न अजूनही तोच आहे
गुन्हे वाढत आहेत का?
की गुन्हे आता लपवले जात नाहीत?
कारण अनेकदा सत्य हे आकड्यांमध्ये नसते…
तर त्या आवाजांमध्ये दडलेले असते…
जे आता भीती न बाळगता पुढे येऊन तक्रार करण्याचे धाडस करत आहेत.
