नागपूर : महाराष्ट्राचे आराध्यदैवत छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या जयंतीनिमित्त नागपूर मध्यवर्ती कारागृहात एक आगळावेगळा उपक्रम राबविण्यात आला. ऐतिहासिक शिवनेरी किल्ला शिवरायांचे जन्मस्थान याची पर्यावरणपूरक प्रतिकृती कैद्यांनी साकारली आहे. महाराष्ट्र कारागृह विभागाच्या ‘सुधारणा आणि पुनर्वसन’ या मूलमंत्राला साजेसा हा उपक्रम ठरला आहे.
कारागृह परिसरात उपलब्ध असलेल्या पर्यावरणस्नेही साहित्याचा वापर करून दोषी कैद्यांनी छायाचित्रांच्या आधारे आणि स्वतःच्या कल्पकतेतून किल्ल्याची रचना केली. वरिष्ठ अधिकाऱ्यांच्या मार्गदर्शनाखाली ही प्रतिकृती उभारण्यात आली. या उपक्रमामुळे कैद्यांच्या सर्जनशीलतेला वाव मिळाला असून त्यांना सकारात्मक कार्यात गुंतवून ठेवण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आहे.
हिंदवी स्वराज्याच्या संस्थापकाला मानवंदना
१९ फेब्रुवारी १६३० रोजी शिवनेरी किल्ल्यावर जन्मलेल्या छत्रपती शिवाजी महाराजांनी हिंदवी स्वराज्याची स्थापना करत सुमारे ३५० हून अधिक किल्ल्यांची उभारणी व जिंकण्याची कामगिरी बजावली. हे किल्ले लष्करी तळ, प्रशासकीय केंद्रे आणि संरक्षणात्मक बालेकिल्ले म्हणून कार्यरत होते. शिवनेरी किल्ला आजही महाराष्ट्राच्या पराक्रमाचा साक्षीदार म्हणून उभा आहे.
कारागृह प्रशासनाने सांगितले की, शिवरायांच्या कार्याला अभिवादन आणि कृतज्ञता व्यक्त करण्याच्या हेतूने हा उपक्रम राबविण्यात आला. या माध्यमातून कैद्यांना इतिहासाची ओळख तर झालीच, शिवाय सांस्कृतिक जाणीवही बळकट झाली.
रायगडाच्या प्रतिकृतीलाही यश
यापूर्वी ‘शिववैभव किल्ला स्पर्धा’ अंतर्गत नागपूर मध्यवर्ती कारागृहातील कैद्यांनी रायगड किल्ला याची प्रतिकृती साकारली होती. या स्पर्धेत शहर पातळीवर तृतीय क्रमांक पटकावत कारागृहाला गौरव प्राप्त झाला होता. केंद्रीय मंत्री व नागपूरचे खासदार नितीन गडकरी यांच्या हस्ते ट्रॉफी, सन्मानपत्र आणि २१ हजार रुपयांचे पारितोषिक प्रदान करण्यात आले होते.
व्याख्यान, शिवगीत आणि पोवाड्यांची रंगत
शिवजयंतीनिमित्त कारागृहात विविध सांस्कृतिक आणि शैक्षणिक कार्यक्रमांचे आयोजन करण्यात आले आहे. पोलिस दूरसंचार व माहिती तंत्रज्ञान विभागातील वरिष्ठ तांत्रिक अधिकाऱ्यांकडून शिवाजी महाराजांच्या जीवनकार्यावर व्याख्यान आयोजित करण्यात आले. तसेच शिवगीत आणि पारंपरिक पोवाड्यांच्या सादरीकरणाने वातावरण शिवमय झाले.
याशिवाय कारागृह कर्मचाऱ्यांच्या वसाहतीतील महिला व मुलांसाठी चित्रकला, निबंधलेखन आणि रांगोळी स्पर्धांचेही आयोजन करण्यात आले आहे. शिवरायांच्या विचारांवर आधारित सांस्कृतिक जनजागृती कार्यक्रमही पार पडत आहे.
या संपूर्ण उपक्रमात श्री शिवप्रतिष्ठान हिंदुस्थान, नागपूरच्या प्रतिनिधींचे सहकार्य लाभले असून कारागृह अधीक्षक, अतिरिक्त अधीक्षक आणि वरिष्ठ जेल अधिकाऱ्यांनी संकल्पना यशस्वी करण्यासाठी मार्गदर्शन केले.
नागपूर मध्यवर्ती कारागृहातील हा उपक्रम केवळ जयंती उत्सवापुरता मर्यादित न राहता ‘सुधारणा आणि पुनर्वसन’ या संकल्पनेला नवे बळ देणारा ठरला आहे.
